Η γεωγραφία των σιιτών: Οι «κρυμμένες» κοινότητες που αλλάζουν ισορροπίες

 

Η λέξη «σιίτης» βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας μετά το ξέσπασμα των βομβαρδισμών ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν είναι σιιτικό, όποιος ασχολείται ακόμα και επιδερμικά με το θέμα, το γνωρίζει. Όπως και γνωρίζει ότι το Ιράν επηρεάζει μια σειρά από άλλους «ομόδοξους», όπως η Χεζμπολάχ στο Λίβανο ή οι Χούθι της Υεμένης, μεταξύ άλλων.

🔎Η ανησυχία, πάντως, για την επιρροή του σιιτικού ισλάμ μέσα από το Ιράν δεν βρίσκεται σ’ αυτές τις γνωστές ομάδες, αλλά σε σχετικά άγνωστες στο ελληνικό κοινό. Η επιμονή μας να θεωρούμε ότι ο πληθυσμός μιας χώρας είναι ένα σύνολο με ίδια χαρακτηριστικά μας αποτρέπει να καταλάβουμε πολύ κρίσιμα στοιχεία για την περιοχή.

🔎Με το να νομίζουμε, δηλαδή, ότι όλοι οι κάτοικοι του Ιράν είναι «Ιρανοί», της Σαουδικής Αραβίας «Σαουδάραβες» και του Ιράκ «Ιρακινοί», χάνουμε πολύτιμες λεπτομέρειες. Διότι ειδικά αυτές οι χώρες μόνο ομοιογενείς εθνικά, θρησκευτικά και πολιτισμικά δεν είναι.

🔎Προσοχή: Δεν θα κάνουμε θεολογική ανάλυση για τους σιίτες και τους σουνίτες. Αφ’ ενός δεν έχουμε την επάρκεια, αφ’ ετέρου δεν έχει και τόση σημασία για το βασικό αντικείμενο του κειμένου. 

🔎Αλλού θέλει να καταλήξει το κείμενο. Ότι η «γεωγραφία» των σιιτών στην καυτή περιοχή πέριξ του Περσικού Κόλπου μπορεί να γίνει ένας κρισιμότατος παράγοντας και για το παρόν, αλλά κυρίως για το μέλλον της περιοχής, ειδικά μετά την αμερικανική επίθεση στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.

🔎Για το τι είναι οι σιίτες και τι οι σουνίτες, αρκεί να θυμάστε τούτο: Οι διαφορές ξεκίνησαν επειδή ο Προφήτης Μωάμεθ δεν άφησε αρσενικό απόγονο όταν εγκατέλειψε τα εγκόσμια και πήγε στο μουσουλμανικό παράδεισο με τα ουρί και τα πιλάφια. Οπότε υπήρξε η διχογνωμία για το ποιος θα έπρεπε να είναι ο πολιτικός ηγέτης (χαλίφης) και συνάμα ο πνευματικός ηγέτης (ιμάμης) της θρησκείας που είχε δημιουργήσει. Διότι έπρεπε πάντα να υπάρχει ένας υπέρτατος αρχηγός.

🔎Με τον θάνατο, λοιπόν, του Μωάμεθ το 632 υπήρξε η πρώτη διχογνωμία. Ποιος έπρεπε να πάρει την κατάσταση στα χέρια του; Υπήρχε η λογική της «συνέχειας του αίματος», δηλαδή του πιο στενού αρσενικού συγγενή του Μωάμεθ. Ο οποίος ήταν ο Αλί, ξάδελφος του Προφήτη αλλά και γαμπρός του, σύζυγος της κόρης του Φατιμά. Αυτοί που ακολούθησαν αυτή τη γραμμή είναι οι σιίτες.

🔎Οι σουνίτες πήγαν σε άλλο τρόπο ανάδειξη του ηγέτη τους, από τη μουσουλμανική κοινότητα. Αφού δεν υπήρξε άμεσος αρσενικός απόγονος, χαλίφης θα’ πρεπε να γίνει ο πιο άξιος και σεβάσμιος, φυσικά από τον κύκλο του Μωάμεθ. Κι έτσι «αναδείχτηκε» ο Αμπού Μπακρ, ο πεθερός του Μωάμεθ, ο οποίος ήταν από τους πρώτους πιστούς του και συνοδοιπόρους του όταν είχε λίγους ακόλουθους. Αυτοί που ακολούθησαν τη γραμμή του Αμπού Μπακρ είναι οι σουνίτες, που ακολουθούν τη σούνα, την παράδοση.

🔎Αυτή είναι η βασική διαφορά. Οι σιίτες, βέβαια, έχουν πολλές διαφορετικές διακλαδώσεις, ειδικά τις εποχές που υπήρχε διχογνωμία ποιος θα είναι ο νέος ηγέτης. Κι ανάλογα με το ποιον ακολουθούσαν έπαιρναν και το όνομά του. Έτσι έχουμε τους Δωδεκδικούς (Twelvers), τους ακολούθους του 12^ου ιμάμη δηλαδή, που είναι οι σιίτες των κρατών στον Περσικό Κόλπο και το Λίβανο, τους Ζαϊντί της Υεμένης (από τους οποίους προέρχονται οι Χούθι) και τους Ισμαηλίτες, που τους βρίσκουμε στη Συρία, αλλά και την Ανατολική Αφρική και τη Νότια Ασία.

🔎Σ’ αυτό το κείμενο εξετάζουμε περισσότερο τους Twelvers, που βρίσκονται και στην περιοχή, που έχει αναφλεγεί τον τελευταίο καιρό. Όπως ήδη αναφέρθηκε, αν θεωρήσουμε ότι σιίτες υπάρχουν μόνο στο Ιράν και μετά στο Λίβανο (η Χεζμπολάχ, δηλαδή) χάνουμε πολύ κρίσιμες λεπτομέρειες. Επειδή η «γεωγραφία» των σιιτών είναι πολύ πιο απλωμένη, άσχετο αν δεν φαίνεται. Κι επηρεάζει κράτη κομβικά, που βρίσκονται δίπλα στο Ιράν: Τη Σαουδική Αραβία, το Ιράκ, το Μπαχρέιν.

🔎Ξεκινάμε από το πιο μικρό από τα κράτη της περιοχής, τα νησιά Μπαχρέιν. Τα οποία επί αιώνες βρίσκονταν στην κυριαρχία των περσικών αυτοκρατοριών Ο πληθυσμός του ήταν και τότε αραβικός, αλλά ήταν τμήμα της περσικής αυτοκρατορίας από το 1602 ως το 1783. Και στο σημερινό Ιράν, μάλιστα, στα δυτικά της χώρας (στο μυχό του Περσικού Κόλπου) στην περιοχή του Χουζεστάν ζουν επί αιώνες αραβικοί πληθυσμοί, οι οποίοι είναι σιίτες.

🔎Το 1783 οι Αλ Καλίφα, ένα παρακλάδι της αραβικής φυλής των Ουτμπί, με καταγωγή από την περιοχή Αλ Χάασα της σημερινής Σαουδικής Αραβίας, την απόλυτη έρημο δηλαδή, επιτέθηκαν ξαφνικά στο Μπαχρέιν, έδιωξαν τους Πέρσες και εγκαθίδρυσαν τη δική τους δυναστεία. Οι Αλ Καλίφα είναι σουνίτες, οι οποίοι βσιλεύουν από τότε επί σιιτικού πληθυσμού.

🔎Ακόμα και σήμερα, όπου υπάρχει και πλήθος ξένων εργατών (κυρίως μουσουλμάνων), οι σιίτες αποτελούν πάνω από το 70% του πληθυσμού. Δεν έχουν, όμως, καμία ουσιαστική δύναμη. Το Ιράν συχνά-πυκνά «υπενθυμίζει» ότι τα νησιά αποτελούσαν όχι πολύ παλιότερα έδαφός του και τα διεκδικεί, αλλά κυρίως για να προκαλεί ένταση.

🔎Ο σιιτικός πληθυσμός κινητοποιήθηκε το 2011, στην λεγόμενη Αραβική Άνοιξη, όταν σχεδόν όλες οι εξουσίες των αραβικών χωρών αντιμετώπισαν προβλήματα, όμως γρήγορα οι κινητοποιήσεις πνίγηκαν στην αντίδραση της εξουσίας, που είχε χέρι βοήθειας από το (σουνιτικό) καθεστώς της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ.

🔎Οι όποιες φωνές για τέλος των διακρίσεων κατά των σιιτών και σεβασμό της θρησκευτικής ελευθερίας σταμάτησαν στα όλα των 1.500 ξένων στρατιωτών. Το σιιτικό κόμμα Αλ Ουεφάκ, που λειτουργούσε σε ημιεπίσημο καθεστώς, τέθηκε εκτός νόμου και οι αρχηγοί του φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν.

🔎Στον χάρτη που συνοδεύει το κείμενο φαίνεται ότι υπάρχουν σιίτες και στο Κουβέιτ (υπολογίζονται ότι είναι περίπου 30% του πληθυσμού) και στο Κατάρ (περίπου 10%) του πληθυσμού, αλλά ο τρόπος που λειτουργούν αυτά τα δύο κράτη (στα οποία και οι δυναστείες, αλλά και οι πλειοψηφίες είναι σουνιτικές) είναι πολύ πιο ανεκτικός.

🔎Το σημερινό Ιράκ είναι το λίκνο του σιιτισμού. Εκεί έδρασε ο Αλί, ο πρώτος σιίτης ιμάμης, ο οποίος απέκτησε το πρώτο κύμα οπαδών του στην πόλη Κούφα. Ο γιος του, ο Ιμάμης Χουσεϊν, δολοφονήθηκε το 680 στην Καρμπάλα. Αυτές οι πόλεις, μαζί με την Νατζάφ και τη Σαμάρα, είναι τα μεγαλύτερα σιιτικά κέντρα.

🔎Απογραφή θρησκευτική δεν γίνεται στις αραβικές χώρες, ώστε να πιστοποιηθεί με ακρίβεια πόσοι είναι σουνίτες και πόσοι σιίτες. Υπολογίζεται, όμως, ότι οι σιίτες αποτελούν πάνω από 60% του πληθυσμού και είναι συγκεντρωμένοι συνήθως στις νότιες περιοχές της χώρας και στα ανατολικά της σύνορα με το Ιράν.

🔎Ακόμα και οι Οθωμανοί, που είχαν στην κυριαρχία τους την περιοχή του σημερινού Ιράκ, διοικούσαν σε διαφορετικά βιλαέτια (διοικητικές ενότητες) το σουνιτικό κέντρο της χώρας (εκεί που βρίσκεται η πρωτεύουσα Βαγδάτη) και τον σιιτικό νότο (όπου βρίσκεται το λιμάνι της Βασόρας, το οποίο κολυμπάει στο πετρέλαιο).

🔎Από τότε που η περιοχή «απελευθερώθηκε» από τους Οθωμανούς, πέρασε στα χέρια των Βρετανών και μετά έγινε ανεξάρτητο κράτος, στην εξουσία βρέθηκαν σουνίτες. Στην αρχή ο χασεμίτης Φεϊζάλ Α’ και οι γιοι του, που «διορίστηκαν» βασιλιάδες από τους Βρετανούς, αν και είχαν καταγωγή από την περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας. Και μετά το Μπάαθ και ο Σαντάμ Χουσεϊν, που όχι μόνο ήταν σουνίτες, αλλά ήθελαν να «εξαφανίσουν» οτιδήποτε σιιτικό στη χώρα.

🔎Φυσικά, δεν το κατάφεραν πλήρως. Οι σιίτες, αν και πλειοψηφία, πέρασαν πολύ άσχημα, ειδικά την περίοδο του πολέμου με το σιιτικό Ιράν (1980-88), όπου καλούνταν σε κάθε στιγμή να αποδείξουν την πίστη τους στο κράτος.

🔎Το 1991, μετά τον Πόλεμο του Κόλπου και την υποχώρηση του Σαντάμ από το Κουβέιτ, εξεγέρθηκαν. Θεώρησαν ότι είναι το κατάλληλο μομέντουμ. Η εξέγερσή τους καταπνίγηκε με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και εκατοντάδες ομαδικούς τάφους. Οι λεπτομέρειες αυτής της φρίκης δεν έχουν γίνει γνωστές ακόμα σε όλη τους την έκταση.

🔎Μετά το 2003, που έπεσε και εκτελέστηκε ο Σαντάμ, οι σιίτες εκμεταλλεύθηκαν τις υποτυπώδεις δημοκρατικές διαδικασίες και, ως περιοσσότεροι, ανέλαβαν εξουσίες. Το νέο Σύνταγμα αναγνώρισε ότι στο Ιράκ υπάρχει πλειοψηφία σιιτών, αλλά αναγνωρίζει και άλλες εθνικές και εθνο-θρησκευτικές ομάδες (σουνίτες, Κούρδους, Τουρκομάνους κτλ.), οπότε η όποια κεντρική εξουσία δεν είναι ισχυρή. To Σύνταγμα αφήνει πολλά παράθυρα για ομοσπονδιακή διακυβέρνηση.

🔎Στα πρώτα χρόνια μετά τον Σαντάμ είχε πέσει σοβαρά στο τραπέζι κι εξεταζόταν από τους δυτικούς η πλήρης μετατροπή του Ιράκ σε ομοσπονδία τριών «περιοχών». Μιας κουρδικής-τουρκομανικής στο βορρά, μιας σουνιτικής στο κέντρο και μιας σιιτικής στο νότο. Στην ουσία έτσι λειτουργεί τώρα η χώρα, με ισχυρά επιμέρους κομμάτια και μια αδύναμη και συμβιβαστική κεντρική κυβέρνηση.

🔎Η πιο «άγνωστη» από τις σιιτικές κοινότητες στον Κόλπο είναι αναμφισβήτητα αυτή της Σαουδικής Αραβίας. Υπάρχει καλός λόγος γι’ αυτό: Οι σιίτες, που αριθμούν πάνω από 4 εκατομμύρια ανθρώπους και είναι συγκεντρωμένοι κυρίως στα ανατολικά παράλια της χώρας, εκεί που βρίσκεται και το πετρέλαιο, ζουν στην κυριολεξία με το σπαθί της ουαχαμπίτικης εξουσίας πάνω από το κεφάλι τους.

🔎Δεν πρόκειται για μια μικρή πληθυσμιακά ομάδα. Και ειδικά εκεί που βρίσκεται, μπορεί να παίξει ρόλο. Από την εποχή, πάντως, που ο Ιμπν Σαούντ ξεκίνησε από το κέντρο της χερσονήσου για να κατακτήσει τις γύρω περιοχές και να φτιάξει τη Σαουδική Αραβία, έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την «Ανατολική Επαρχία», την Αλ Σαρκίγια, που την κατέκτησε τελικά το 1913 διώχνοντας τους Οθωμανούς.

🔎Οι Οθωμανοί ήταν πολύ πιο ανεκτικοί στους σιίτες από τον Ιμπν Σαούντ. Ο οποίος επέβαλε με το ζόρι το δικό του δόγμα του υπερσυντηρητικού σουνιτικού ισλάμ. Οι σιίτες δεν μπορούσαν ξαφνικά ούτε τις παραδοσιακές τελετές τους να λειτουργήσουν. Οι τοπικοί σεϊχηδες μπορεί να είχαν δηλώσει υποταγή στον Ιμπν Σαούντ, ωστόσο ο κόσμος έβραζε.

🔎Μετά το 1938, που ανακαλύφθηκε και πετρέλαιο στην περιοχή, το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε. Ως τότε ο Ιμπν Σαούντ κοιτούσε στα δυτικά παράλια, εκεί που βρίσκονται οι ιερές πόλεις Μέκκα και Μεδίνα, οι οποίες είχαν πολύ πιο ήπιους κυβερνήτες από τον ίδιο όσον αφορά τις θρησκευτικές αντιλήψεις. Η ανακάλυψη του πετρελαίου ουσιαστικά έδεσε απόλυτα την περιοχή με τη Σαουδική Αραβία, που δεν μπορούσε να αφήσει τέτοιο «κελεπούρι», ούτε να διακινδυνεύσει ότι θα υπήρχε πρόβλημα στην παραγωγή πετρελαίου από τους σιίτες.

🔎Στην ουσία, οι σιίτες της Σαουδικής Αραβίας αντιμετωπίζονται περίπου σαν… αναγκαίο κακό. Είναι τόσοι πολλοί που δεν γίνεται να τους εκμηδενίσουν. Η πίεση, όμως, που ασκεί το καθεστώς είναι τέτοια, που οι περισσότεροι κοιτάνε τη δουλειά τους και εξασκούν την πίστη τους σε ημί-κρυφό καθεστώς, αν επιτρέπεται η αδόκιμη λέξη.

🔎Λίγες μέρες μετά την Ισλαμική Επανάσταση του Ιράν, το 1979, ξεσηκώθηκαν και οι σιίτες της Σαουδικής Αραβίας. Ο κόσμος βγήκε στους δρόμους στην πόλη Κατίφ ζήτησαν κατ’ αρχάς θρησκευτικά δικαιώματα και ισονομία. Το καθεστώς απάντησε με βίαιη καταστολή και… σιγή ασυρμάτου όσον αφορά τις λεπτομέρειες. Δεν υπάρχει κανένα επίσημο ρεπορτάζ που να απαριθμεί πόσα ήταν τα θύματα της εξέγερσης αυτής, πόσοι φυλακίστηκαν και πόσοι άλλοι εξορίστηκαν.

🔎Το 2011, στην Αραβική Άνοιξη, υπήρξαν νέα επεισόδια. Ίδια αιτήματα, ίδια κατάληξη, ίδια «απαγόρευση» δημοσιογραφικής έρευνας. Μόνο εκτιμήσεις μπορούν να γίνουν για νεκρούς, συλλήψεις, φυλακίσεις και εκτοπίσεις. Ο σεϊχης Αλ Νιμρ, ένας θρησκευτικός ηγέτης από την Αουάμια, εξελίχθηκε σε σύμβολο με τα κηρύγματά του και, φυσικά, έφαγε το κεφάλι του. Συνελήφθη και εκτελέστηκε το 2016 με την κατηγορία της τρομοκρατίας.

🔎Πού καταλήγουμε; Ότι οι σιίτες δεν βρίσκονται μόνο στο Ιράν. Επηρεάζουν μεγάλους πληθυσμούς στη γύρω περιοχή, που είναι συγκεντρωμένο σχεδόν το 30% του πετρελαίου της υφηλίου. Όσο συνεχίζεται ο πόλεμος, το Ιράν θα παίζει όλο και περισσότερο το χαρτί του «θρησκευτικού κινήτρου». Και μετά την εμπλοκή των ΗΠΑ για να ανατραπεί το σιιτικό καθεστώς των μουλάδων και να αντικατασταθεί π.χ. από έναν κοσμοπολίτη «σάχη», μπορεί να κινητοποιήσει δυνάμεις που ούτε ξέρουμε ότι υπάρχουν.

Ποιοι είναι οι Χούθι της Υεμένης που χτυπάνε πλοία με ρουκέτες και drones;

 

Έπρεπε να περάσουν πάνω δέκα χρόνια εμφύλιου σπαραγμού στην Υεμένη για να πέσουν πάνω της τα φώτα της διεθνούς κοινότητας. Κι αυτό έγινε, φυσθικά, όταν το πρόβλημα από εσωτερικό έγινε διεθνές. Οι φιλοϊρανοί αντάρτες Χούθι, που ελέγχουν το βόρειο τμήμα της χώρας, έχουν κάνει εδώ και καιρό πράξη την απειλή τους: Επιτίθενται σε πλοία στο στενό της Ερυθράς Θάλασσας, κάποια απ’ αυτά ελληνόκτητα. Συχνά-πυκνά εμφανίζεται στις ειδήσεις μια επίθεση με ρουκέτες ή drones εναντίον δεξαμενόπλοιου ελληνικών συμφερόντων.

🔎Ο υβριδικός αυτός πόλεμος που έχει ξεκινήσει, έχει ήδη γίνει και δικός μας. Η Ελλάδα εκτός από τη στρατιωτική (ναυτική) παρουσία της στην περιοχή, έχει υπογράψει αμυντική συμφωνία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. 

🔎Τα όσα συμβαίνουν στην Υεμένη έχουν και τεράστια σημασία για την ελληνική ναυτιλία. Η Υεμένη βρίσκεται σ’ ένα πολύ κρίσιμο σημείο, ελέγχει την έξοδο της Ερυθράς Θάλασσας προς την Αραβική Θάλασσα, τον Περσικό Κόλπο και τα λιμάνια της Άπω Ανατολής.

🔎Νότια ή ευτυχισμένη; Αλ γιαμάν στα αραβικά σημαίνει απλά «νότιος». Η Υεμένη, δηλαδή, κατά την πιο επικρατούσα εκδοχή είναι απλά η «νότια» χώρα. Κατά μια άλλη εκδοχή, το όνομα της χώρας προέρχεται από την επίσης πρωτο-αραβική λέξη «γιαμ», που σημαίνει «ευτυχισμένος», «ευλογημένος».

🔎Από εκεί, λένε αυτοί που το υποστηρίζουν, βρήκαν οι Ρωμαίοι την ιδέα και ονόμασαν την περιοχή Arabia Felix, δηλαδή «Ευδαίμων Αραβία». Σε αντίθεση με τη συντριπτική πλειοψηφία της Αραβικής χερσονήσου, η περιοχή ειδικά στα δυτικά είναι εύφορη, χωρίς ερήμους και αμμόλοφους, και χωρίς απάνθρωπες θερμοκρασίες.

🔎Οι αρχαίοι κάτοικοι της ευτυχισμένης αυτής περιοχής ήταν οι Σαβαίοι. Οι οποίοι ανήκαν στο βασίλειο του Σαβά. Σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, τον καιρό που βασίλευε στο Ισραήλ ο Σολομώντας έφτασε στην Ιερουσαλήμ η βασίλισσα του Σαβά φορτωμένη χρυσάφια και μπριλάντια και μπαχαρικά και έκανε αίσθηση με την δύναμη και την ομορφιά της. Τέτοια ομορφιά, που ο Σολομώντας της έκανε κι ένα παιδί.

🔎Γενικά η περιοχή είναι πολύ εύφορη, και για αιώνες ήταν ονομαστή και για τον καφέ της. Ο καφές «μόκα» πήρε το όνομά του από την ομώνυμη πόλη.

🔎Η περιοχή της Υεμένης ήταν στο μεγαλύτερο μέρος των τριών τελευταίων αιώνων χωρισμένη σε δύο μέρη, τη Βόρεια και τη Νότια. Τα δύο κομμάτια ενώθηκαν το 1990 κι από τότε η Υεμένη παραμένει ενιαίο κράτος. Ο διαχωρισμός εκείνος ήταν κυρίως αποτέλεσμα πολιτικών και στρατιωτικών συμφερόντων, όμως έδινε και μια ιδέα του τι συνέβαινε εκεί.

🔎Διότι ναι μεν υπήρχε Υεμένη, αλλά όχι και Υεμενίτες. Εθνική συνείδηση σ’ αυτή την περιοχή, που σήμερα αριθμεί σχεδόν 30 εκατομμύρια κατοίκους, δεν υπήρξε ποτέ (με την έννοια που της δίνουμε εμείς π.χ. Ελλάδα-Έλληνες, Βουλγαρία-Βούλγαροι κτλ.) και ούτε υπάρχει. Η περιοχή εξαρχής ήταν διαιρεμένη φυλετικά, σε διάφορες φυλές και φατρίες, με διαφορετικές γλώσσες και διαφορετικές εκδοχές πίστης στο ισλάμ, που πολεμούσαν μεταξύ τους. Κι αυτό κάνουν και τώρα, σ’ ένα παιχνίδι που δεν είναι πια δικό τους, αλλά διεθνές.

🔎Για την ακρίβεια, οι τρεις παρατάξεις που πολεμούν μεταξύ τους τα τελευταία χρόνια στην Υεμένη έχουν από πίσω τους μια περιφερειακή δύναμη, που τους στηρίζει για δικό της συμφέρον, βέβαια. Σε τέτοιο σημείο φτάνει η στήριξη, που ο εμφύλιος πόλεμος της Υεμένης χαρακτηρίζεται πια ως ένας πόλεμος Σαουδικής Αραβίας-Ιράν, με ολίγον από Εμιράτα, κι όλα αυτά δι’ αντιπροσώπων!

🔎Δεν χρειάζεται να γίνει ανάλυση όλων των διαφορετικών φυλών που υπάρχουν στην Υεμένη. Χρειάζεται, όμως, ένα «ξεσκόνισμα» στη θρησκεία. Οι κάτοικοι είναι μουσουλμάνοι σε ποσοστό 99%. Αλλά τι μουσουλμάνοι; Οι μισοί είναι σιίτες (από τη σχολή των ζαϊντι, πιο συγκεκριμένα) και οι μισοί σουνίτες. Οι σιίτες είναι συγκεντρωμένοι στις βόρειες επαρχίες και οι σουνίτες σε όλη την υπόλοιπη χώρα.

🔎Ο πρώτος ζαϊντιστής ιμάμης έφτιαξε το πρώτο κράτος του στην περιοχή της Υεμένης το 897 μ.Χ. Ακολούθησαν το κήρυγμά του μόνο οι βόρειες φυλές της σημερινής χώρας, όπως και αυτές των σημερινών νοτιοδυτικών επαρχιών της Σαουδικής Αραβίας (Νατζράν κτλ.). Με τον καιρό το κράτος αναπτύχθηκε τόσο πολύ, που έφτασε να ελέγχει σχεδόν όλη την ανατολική ακτή της Ερυθράς Θάλασσας και επεκτάθηκε μέχρι την περιοχή του Ντοφάρ, στο σημερινό δυτικό Ομάν. Όλους αυτούς τους αιώνες ανεβοκατέβαιναν διάφορες δυναστείες και τα σύνορα επεκτείνονταν ή συρρικνώνονταν ανάλογα με τα συμφέροντα και τη δύναμη των φυλών.

🔎Οι Πορτογάλοι, που πέρασαν πρώτοι το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας κι άρχισαν εμπορικές παρτίδες με τις Ινδίες για τα μπαχαρικά, κατάλαβαν την αξία της περιοχής. Ο θαλασσοπόρος Αλφόνσο ντε Αλμπουκέρκε αποφάσισε να καταλάβει το λιμάνι του Άντεν το 1513, αλλά τα βρήκε σκούρα. Οι Οθωμανοί έδειξαν επίσης όρεξη να καταλάβουν την περιοχή, δήθεν για να ασφαλίσουν τις ιερές πόλεις Μέκκα και Μεδίνα που κατείχαν ήδη, αλλά ουσιαστικά κι αυτοί για να ελέγξουν το δρόμο των μπαχαρικών.

🔎Πίεζαν τους Μαμελούκους της Αιγύπτου να εκστρατεύσουν, αλλά το πράγμα δεν ήταν εύκολο. Συνολικά οι Μαμελούκοι έστειλαν πάνω από 80.000 στρατό στην Υεμένη, από τους οποίους υπολογίζεται ότι επιβίωσαν μόνο οι 7.000! Τελικά οι Οθωμανοί συμμάχησαν με κάποιες φυλές και εκμεταλλεύθηκαν τις παραδοσιακές έριδες για να βάλουν πόδι στην περιοχή. Το λάθος τους, όμως, ήταν ότι αποκάλεσαν τους ζαϊντί «απίστους». Κι έτσι άρχισε ένας διαρκής ανταρτοπόλεμος, με τους ζαϊντί πλέον να αισθάνονται ιερό καθήκον τους να διώξουν τους σουνίτες Τούρκους από τα μέρη τους. Σιγά-σιγά ροκάνιζαν την Οθωμανική κυριαρχία και το 1634 έδιωξαν και την τελευταία φρουρά, από την πόλη της Μόκα.

🔎Η όρεξη του τότε ιμάμη των Υεμενιτών άνοιξε και έφτασε στο σημείο να κυριεύσει μέχρι και τη Μέκκα. Αλλά οι Οθωμανοί δεν μπορούσαν να διανοηθούν να χάσουν την ιερή πόλη του Ισλάμ. Την επανακατέλαβαν, λοιπόν, και για σχεδόν δύο αιώνες υπήρξε μια σιωπηρή συμφωνία. Δεν με πειράζεις, δεν σε πειράζω. Στο μεταξύ, οι νότιες (σουνιτικές) φυλές της Υεμένης έφτιαξαν δικά τους ανεξάρτητα σουλτανάτα, που συχνά πολεμούσαν μεταξύ τους.

🔎Οι απαρχές του διαχωρισμού της Υεμένης βρίσκονται στα βρετανικά συμφέροντα. Οι Βρετανοί, ήδη κύριοι των Ινδιών, έψαχναν για ασφαλή λιμάνια ανεφοδιασμού των πλοίων τους. Στην αρχή απευθύνθηκαν στον ζαϊντί ιμάμη του βορρά αφού είχαν βάλει στο μάτι τη Μόκα, αλλά τελικά κατέληξαν σε συμφωνία με τον σουλτάνο του Λαχέτζ στο νότο, ο οποίος τους παραχώρησε το Άντεν. Όλα αυτά το 1839. Αμέσως οι Βρετανοί έκαναν συμφωνίες «φιλίας και προστασίας» με τα τριγύρω κρατίδια, για να ασφαλίσουν το λιμάνι από επιθέσεις. Το Άντεν, βέβαια, έγινε ακόμα πιο στρατηγικό σημείο μετά το 1869, όταν άνοιξε η διώρυγα του Σουέζ και μειώθηκε κατά πολύ ο δρόμος προς τις Ινδίες.

🔎Η κινητικότητα των Βρετανών στο νότο θορύβησε τους Οθωμανούς. Οι οποίοι, ειδικά μετά το άνοιγμα του Σουέζ, αποφάσισαν να δράσουν. Μετά από συνεχείς εκστρατείες, τα οροπέδια των βόρειων φυλών όπου βρίσκεται η σημερινή πρωτεύουσα Σανάα υποτάχθηκαν το 1873 και η περιοχή έγινε ένα βιλαέτι, μια διοικητική περιφέρεια, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

🔎Η κατάκτηση δεν ήταν ποτέ εύκολη. Η περιοχή βρισκόταν σε αναβρασμό σχεδόν πάντα και το 1911 οι Οθωμανοί αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τις βόρειες περιοχές, όπου τις διαφέντευε ήδη ένας πανούργος ιμάμης, ο Γιαχία Ελ Μουταβακίλ. Η βόρεια περιοχή της Υεμένης ουσιαστικά έγινε ανεξάρτητη τότε. Οι μεσαίες περιοχές, που συνόρευαν με τα βρετανικά προτεκτοράτα του νότου, παρέμειναν στους Οθωμανούς μέχρι και την ουσιαστική διάλυση της Αυτοκρτηςρίας το 1918. Τότε οι βόρειοι Υεμενίτες με αστραπιαίες κινήσεις τις κατέκτησαν.

🔎Ο ιμάμης Γιαχία δεν κοίταξε να τα βάλει με τους Βρετανούς στο νότο, κυρίως γιατί αντιμετώπιζε μια άλλη απειλή, τον Ιμπν Σαούντ. Ο οποίος ξεκινώντας από τη γενέτειρά του στην περιοχή του Νετζντ (εκεί που βρίσκεται το σημερινό Ριάντ) έφτιαξε το βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας κατακτώντας ό,τι του γυάλιζε στο μάτι. Ο Γιαχία, για να αποφύγει τον πόλεμο, έδωσε στη ΣαουδικήΑραβία τρεις επαρχίες του (Ασίρ, Νατζράν και Τζαζάν) το 1934. Η συμφωνία ήταν για 20 χρόνια αρχικά, αλλά ακόμα οι περιοχές αυτές παραμένουν υπό τον έλεγχο της Σαουδικής Αραβίας.

🔎Στο νότο, οι Βρετανοί έδωσαν ειδικό καθεστώς στο Άντεν (το οποίο είχε εξελιχθεί πια σε μια πολυεθνική πόλη με μια τεράστια βρετανική ναυτική βάση) και τα 23 σουλτανάτα και εμιράτα τα «γκρούπαραν» σε μια ενιαία υποτίθεται οντότητα, την Ομοσπονδία της Νότιας Αραβίας.

🔎Η δεκαετία του 1960 έφερε φοβερές εξελίξεις στην περιοχή. Πρώτον, ο εμφύλιος πόλεμος στο βορρά (την Αραβική Δημοκρατία της Υεμένης), που ξέσπασε μετά τον θάνατο του ιμάμη Γιαχία και κράτησε 8 χρόνια (1962-70). Αυτός ο εμφύλιος ενέπνευσε και το κίνημα αντίστασης στο νότο, όπου ήδη δρούσαν πολύ δυνατές εργατικές οργανώσεις. Οι Βρετανοί έφυγαν από το νότο το 1967 και η περιοχή απέκτησε την ανεξαρτησία της ως η «Λαϊκή Δημοκρατία της Υεμένης», με καθαρά μαρξιστικό προσανατολισμό.

🔎Οι δύο Υεμένες έφτασαν στο σημείο να πολεμήσουν μεταξύ τους το 1972 και το 1979. Το 1986 ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος στη Νότια Υεμένη, ο οποίος επιτάχυνε τις διαδικασίες της ένωσης. Οι δύο Υεμένες ενώθηκαν το 1990, με τον βορρά να κυριαρχεί και πληθυσμιακά, αλλά και πολιτικά.

🔎Ο πρόεδρος της Βόρειας Υεμένης, Αλί Αμπντουλάχ Σαλέχ, έγινε πρόεδρος όλης της Υεμένης και ο πρόεδρος της Νότιας Υεμένης Αλί Σαλίμ αλ Μπέιντ έγινε αντιπρόεδρος. Το πρώτο μεγάλο ζήτημα προέκυψε σχεδόν αμέσως, με την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ και την επέμβαση των Αμερικάνων. Η Υεμένη ήταν η μοναδική αραβική χώρα της περιοχής που ήταν εναντίον της επέμβασης, κι αυτό χτύπησε καμπανάκια στους Σαουδάραβες. Επιπλέον, στις ανατολικές περιοχές άρχισαν να δρουν ισλαμιστικές ομάδες, η Αλ Κάιντα της Αραβικής Χερσονήσου, με κορυφαίο χτύπημα την επίθεση αυτοκτονίας στο αμερικανικό πολεμικό πλοίο Κόουλ στο λιμάνι του Άντεν το 2000.

🔎Οι Χούθι, λοιπόν, εμφανίστηκαν το 2004. Από δέκα χρόνια πριν είχε ήδη ξεκινήσει μια προσπάθεια χωρισμού της Νότιας Υεμένης, η οποία απέτυχε. Έδειξε, όμως, ότι η περίφημη «ένωση» ήταν κάτι τεχνητό.

🔎Το 2004 καταγράφηκε η πρώτη εξέγερση των ζαϊντί στις βόρειες επαρχίες. Επικεφαλής της ο ιμάμης Χουσείν Μπαντρετίν Αλ Χούθι, που έδωσε το όνομά του σε όλο το κίνημα. Πλέον οι υποστηρικτές του από τότε ονομάζονται συνολικά «Χούθι», αν και φυσικά δεν ανήκουν όλοι στην οικογένεια. Στόχος τους, να εγκαθιδρύσουν θεοκρατικό καθεστώς στην Υεμένη, ανάλογο με αυτό των (σιιτών επίσης) μουλάδων στο Ιράν. Κι αυτή η θρησκευτική συγγένεια έχει δρομολογήσει την απόλυτη σχεδόν εξάρτηση των Χούθι από το Ιράν σε όπλα και χρήματα. Βεβαίων οι Ιρανοί επισήμως αρνούνται κάθε ανάμιξη και στήριξη.

🔎Την τελευταία δεκαετία η Υεμένη βίωσε επανάσταση (2011), που εκθρόνισε τον Σαλέχ από την προεδρία, πραξικόπημα (2014-15), εμφύλιο πόλεμο (2014 ως σήμερα) και επέμβαση της Σαουδικής Αραβίας, η οποία στηρίζει το δικό της πρόεδρο, τον σουνίτη Αλ Χαντί. Η Σαουδική Αραβία πολεμά τους Χούθι και το καθεστώς που στηρίζει ελέγχει τις κεντρικές και ανατολικές επαρχίες της χώρας.

🔎Ο τρίτος παίκτης είναι τα Εμιράτα. Τα οποία στηρίζουν μια άλλη οργάνωση, το Νότιο Μεταβατικό Συμβούλιο, που ελέγχει το Άντεν και την γύρω περιοχή. Στόχος αυτής της παράταξης είναι να δημιουργήσει πάλι ανεξάρτητο κράτος στη Νότια Υεμένη.

🔎Η επιρροή της Αλ Κάιντα, άλλοτε κυρίαρχη ειδικά στην επαρχία, έχει περιοριστεί τώρα σε κάποιους θύλακες στις ανατολικές επαρχίες. Το παιχνίδι έχει χοντρύνει επικίνδυνα κι έχει  οδηγήσει σε απίστευτες στερήσεις τον ντόπιο πληθυσμό. Σύμφωνα με διεθνείς οργανώσεις από το 2016 ολόκληρη η Υεμένη βρίσκεται σε καθεστώς λιμού, με πάνω από 50.000 παιδιά να πεθαίνουν κάθε χρόνο από υποσιτισμό. Το 2022 ξέσπασε και μεγάλη επιδημία χολέρας, από την οποία μολύνθηκαν πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι.

🔎Τι θα γίνει εκεί; Κανείς δεν μπορεί να υπολογίσει ποιος εκ των Σαουδικής Αραβίας ή Ιράν θα επικρατήσει τελικά, δεδομένου ότι οι χώρες είναι πανίσχυρες περιφερειακά και μια ήττα τους, έστω και δι’ αντιπροσώπων, θα θεωρηθεί εθνική προσβολή. Τα Εμιράτα μπήκαν σφήνα προκρίνοντας ως μέσο εκτόνωσης τον χωρισμό του νότου, αλλά οι Σαουδάραβες δεν αισθάνονται καλά με το να ελέγχουν το νότιο κομμάτι. Ο βοράς είναι που τους καίει και η γειτνίαση των Χούθι με τις δικές τους νοτιοδυτικές επαρχίες, τις οποίες οι Υεμενίτες θεωρούν δικό τους έδαφος. Δεν είναι εύκολο να αποδεχτούν ένα καθεστώς σε γειτονική χώρα, το οποίο θα αμφισβητεί ανοιχτά την κυριαρχία τους. Ειδικά όταν γνωρίζουν ότι από πίσω βρίσκονται οι μουλάδες της Τεχεράνης.

🔎To Ιράν είδε την εξέγερση των Χούθι ως μια εξαιρετική ευκαιρία να βάλει πραγματικό πόδι στη χερσόνησο και να προσθέσει ένα αγκάθι στη ΣαουδικήΑραβία. Υπολογίζεται ότι οι σιίτες που υπάρχουν στο έδαφος της Σαουδικής Αραβίας φτάνουν μέχρι και το 15% του πληθυσμού και είναι συγκεντρωμένοι στα ανατολικά παράλια, αυτά που «βλέπουν» προς το Ιράν και κολυμπάνε στο πετρέλαιο. Αν μπουν κι αυτοί στο παιχνίδι, η αραβική χερσόνησος θα ανάψει για τα καλά.